ساختار قاليهاي تابلو فرش های سردرود (پشم)
پشم بعنوان يكي از عمده ترين و اساسي ترين شاخصهاي مرغوبيت فرش محسوب مي شود. مرغوبيت آن نيز بستگي به : ظرافت ، طول ، رنگ ، استحكام ، جعد و قابليت كشش آن دارد.
پنبه
يكي ديگر از مواد اوليه قاليبافي پنبه است كه علاوه بر استفاده از آن در تار يا چله قالي ، در پود قالي نيز مورد مصرف قرار مي گيرد. از مشخصه هاي مرغوبيت الياف پنبه مي توان به : رنگ ، عدم وجود ناخالصي ، طول تار ، يكنواختي الياف ، ظرافت ، ريسندگي الياف و استقامت و محكمي آن اشاره كرد. ميزان مصرف نخ بستگي به رجشمار و ظرافت فرش دارد، هر چه رجشمارفرش كمتر باشد ميزان مصرف نخ بيشتر بوده و در رجشمارهاي بالا مصرف آن كمترمي شود.
ابريشم
ابريشم از ديگر مواد مصرفي قاليبافي محسوب مي شود كه اكثراً به صورت خامه و گاه علاوه بر آن ، در تار و پود قالي نيز از نخهاي ظريف ابريشم استفاده مي شود.
فرش سردرود در عرصه هاي بين المللي
همواره نام و هنر فرش سردرود در عرصه هاي مختلف هنري مورد توجه بوده و نظر دوستداران و اهل هنر را به خود معطوف داشته است. حضور توانمند هنرمندان فرش اين شهر در اغلب نمايشگاههاي بين المللي ، نشانگر غنا و ريشه دار بودن و در عين حال جايگاه پر عظمت ، هنر اين منطقه را مي رساند. غالباً در تمامي نمايشگاههاي بين المللي فرش ، هنرمندان سردرود به طور چشمگير حضور فعال داشته و دارد و تقريباً هيچ نمايشگاهي بدون حضور هنرمندان فرش سردرود برگزار نشده است. همواره دوستداران هنر فرش در سراسر گيتي با نام و هنرمندان نام آور آن آشنايي كامل داشته و آنها را مي شناسند. امروزه شهرت فرش سردرود مرزها را درنورديده و در اقصي نقاط عالم جايگاه خود را يافته است.
شهر سه هزار ساله سردرود در فراسوي مرزها با تابلوهاي منحصر بفرد هنري خود شناخته شده اهل هنر است. - هر چند شايد كمتر كسي خود اين شهر را بشناسد و حتي بي اطلاع از موقعيت جغرافيايي آن باشد - ولي نام آن شناخته شده اهل هنر است.
وجود كلمه « سردرود » مهر اطمينان و استانداردي است كه مقبوليت جهاني دارد. براي دوستداران تابلوهاي هنري ، نام اين شهر كافيست كه رضايت خاطر آنها را فراهم آورد ، چرا كه هنر تابلو بافي سردرود در دنيا بي نظير بوده و براي آن رقيبي وجود ندارد.
مشاغل مرتبط قاليبافي
سردرود بعنوان يكي از نقاط مهم قاليبافي ، در طول دهه هاي گذشته اين امكان را يافته كه با رونق و گسترش آن ، صاحب مشاغل جانبي و مرتبط با آن گردد كه از آن جمله مي توان به : چله كشي ، ريسمان و پشم فروشي ، رنگرزي ، پرداخت قالي ، رفوگري ، چاقوسازي ، نقاشي و طراحي اشاره كرد.
چله كشي ( بوي چكماق ، از جمله مشاغل مرتبط قاليبافي است كه افراد خاصي تحت نام « بوي چكن » به آن مشغول بوده و صاحب تجربه و تخصص مي باشند ( البته امروزه ، به سبب كوچك شدن ، ابعاد قاليها ، اينكار بيشتر توسط خود قاليبافان صورت مي گيرد ).
ريسمان فروشي نيز از ديگر حرف مرتبط قاليبافي است كه سابقه چند ده ساله دارد و هم اينك نيز دهها نفر در سردرود به اين امر اشتغال داشته و فعاليت مي كنند. از جمله پشم فروشان گذشته اين شهر مي توان به : حاج احمد شاطريان ، حاج سيد حسين اسحقي ، حاج حسن جانسوز و ... اشاره كرد.
پرداخت قالي ، بعنوان ديگر حرف مرتبط قاليبافي بشمار مي رود. اينكار ، در گذشته به صورت دستي و روي دار قالي صورت مي گرفت و افراد خاصي نيز بعنوان «پرداخت گر» فعاليت داشتند ، بدين ترتيب كه يك قالي طي چند نوبت تا اتمام آن توسط پرداخت گران ( يك نفر بعنوان شانه كننده و ديگري پرداخت كننده يا پرداخت گر ) ، پرداخت مي شد. قبل از آن نيز كار پرزگيري اوليه ( قيرخيم قيرخماق ) به صورت روزانه يا هفتگي انجام مي شد . امروزه تقريباً پرداخت دستي قالي بطور كلي منسوخ شده و كار پرداخت تماماً به صورت ماشيني و در كارگاههاي اختصاصي انجام مي گيرد كه از لحاظ يكنواختي و كيفيت كار نيز قابل ملاحظه است.
رفوگري و رفع عيوب قالي ديگر حرفه در ارتباط با قاليبافي است كه از قديم الايام تا امروز وجود داشته و در حال حاضر نيز جريان دارد.
صنعت چاقوسازي و توليد ابزارآلات قاليبافي از مشاغل مهم مرتبط با امر قاليبافي محسوب مي شود كه در سردرود سابقه چند ده ساله دارد از جمله استادكاران و صنعت گران اين حرفه مي توان به برادران اصل عرب ( حسن و حسين دميرچي ) اشاره كرد. برادران اصل عرب ، جزو اولين و باسابقه ترين سازندگان ابزارآلات قاليبافي در سردرود به شمار ميروند. ايشان اين حرفه را در سال 1335 شمسي در تبريز نزد حاج حميد قيچي ساز ياد گرفته و بعد از سه سال در سال 1338 به ايجاد كارگاه توليد ابزار آلات قاليبافي اعم از : قلاب ، دفه ( شانه ) ، سيخ ، قيچي و ... در سردرود براي اولين بار اقدام كردند. اين دو برادر در حال حاضر نيز در توليد ابزارآلات قاليبافي همچنان فعاليت داشته و به تلاش خودشان ادامه مي دهند.
بگفته ايشان ، چهل سال پيش قيمت تمام شده يك عدد قلاب 2 ريال بوده و تمامي كارها بصورت دستي انجام مي شد. هم اكنون اين حرفه نيز مانند بعضي امور ، نيمه ماشيني شده و علاوه بر برادران اصل عرب ، چند كارگاه ابزارسازي قالي در اين شهر مشغول به فعاليت مي باشد.
جدا از مشاغل ذكر شده ، طراحي و نقاشي قالي جايگاه خاصي در امر قاليبافي دارد به ديگر بيان ، بافت قالي بدون نقشه و طرح امكان پذير نيست. لذا همواره در كنار قاليبافي ، طراحي قالي نيز مطرح بوده و با گسترش و رونق هر يك ، ديگري نيز گسترش يافته است. بدون شك قاليهاي گذشته و اوليه ، چه از لحاظ هنري و چه از نقطه نظر رعايت اصول ، خيلي ساده تر و ابتدايي تر از قاليهاي امروزي بوده اند، پيشرفت طراحي ، الزاماً موجب رشد كيفي ، قاليبافي شده و باعث ارتقاء جنبه هاي هنري آن گرديده است. در اين ميان نقش طراحان و نقاشان قالي ، در ارتقاء كيفي و همينطور در ماندگاري آن ، از جايگاه خاصي برخوردار بوده ومي باشد.ماندگاري يك اثر علاوه بر دقت ، ظرافت و رعايت اصول فني بافت ، به نوع طرح و كيفيت طراحي آن نيز بستگي دارد ، و هيچ اثر هنري بدون توجه به طرح آن ، قابل تامل و ارزش هنري نيست.
طراحان و نقاشان فرش سردرود
در ساليان گذشته ، بيشتر طراحي قاليهاي سردرود را نقاشان و هنرمندان طراح تبريزي همچون : حاج علي رنگ آموز ، استاد برگي ، خياباني و ... انجام مي دادند ولي از اواخر دهه 1330 ، با ظهور و فعاليت نقاشان طراح سردرودي ، علاوه بر نقاشان تبريزي ، هنرمندان طراح اين شهر نيز ، وارد عرصه طراحي قالي شدند. و اين امكان و فرصت را يافتند كه به عرضه هنر خويش بپردازند ( هر چند ، اين حضور در اوايل به صورت ابتدايي و فاقد برخي از ويژگيهاي هنري بود ولي به مرور زمان و كسب تجربه، هنرمندان طراح اين شهر توانستند در اين عرصه نيز حرفي براي گفتن داشته باشند). از جمله اين هنرمندان قديمي و حال حاضر فرش سردرود مي توان به : استاد جعفر پاكدست ، محمد رضا مقیمی حاج حسين نديم ، مرحوم حاج علي اكبر شكوري ( نوحه خوان ) ، مرحوم ابراهيم جهان بين( ابراهيم نقاش ) ،ابوالفضل ياقوتي ، احمد هنرمندان طراح اين شهر توانستند در اين عرصه نيز حرفي براي گفتن داشته باشند). از جمله اين هنرمندان قديمي و حال حاضر فرش سردرود مي توان به : استاد جعفر پاكدست ، محمد رضا مقیمی حاج حسين نديم ، مرحوم حاج علي اكبر شكوري ( نوحه خوان ) ، مرحوم ابراهيم جهان بين( ابراهيم نقاش ) ،ابوالفضل ياقوتي ، احمد سلطاني ، محمد فتحعلي پور ، علي حلاجي ،حسين سردرودي ، قابلنژاد ، محموديه ، كريم نژاد و ... اشاره كرد.
استاد جعفر پاكدست سردرودي
استاد جعفر پاكدست سردرودي در سال 1310 شمسي در يك خانواده كشاورز در سردرود پا به عرصه حيات گذاشت. ايام نخستين سالهاي حيات را نزد خانواده خود در پيشه زراعت سپري كرد. چون به حرفه قاليبافي و هنر علاقه خاصي داشت در كنار شغل پدري به يادگيري قاليبافي نيز همت گماشت اما تنها بافت قالي ، حس جستجوگر و كنجكاو وي را قانع نكرد ، لذا صنعت رنگرزي را نيز تجربه كرد. اشتياق به طراحي و نقاشي قالي و وجود استعداد شگرف ذاتي باعث گرديد تا وي در سال 1328 در 18 سالگي ، دنياي طراحي فرش را نيز بيازمايد - بدون آنكه نزد استادي به تعلّم بنشيند و آموزش ببيند- طراحيهاي چشم نواز ولي اوليه وي ، در امر طراحي قالي بزودي مورد توجه اهل فن و هنردوستان قرار گرفت. وي تا سال 1339 در زادگاه خويش به امر طراحي پرداخت ، بعد از فوت پدر در سال 1340 در بازار تبريز ، فعاليت هنري خويش را به طور جد دنبال نمود. سه سال بعد در سال 1343 به استخدام شركت سهامي فرش ايران درآمد.
بعد از چند سال فعاليت در تبريز ، ابتدا به تهران و سپس به خراسان مامور به خدمت گرديد. بعد از آن به دفتر مركزي شركت در تهران منتقل شده و تا سال 66 سرپرستي واحد طراحي شركت را بعهده گرفت . در طي اين مدت آموزشگاه طراحي شركت را تاسيس و به آموزش طراحي پرداخت. استاد پاكدست در سال 66 به افتخار بازنشستگي نايل آمد ولي خود را بازنشسته دنياي زيباي هنر نكرد وي در حال حاضر در دانشگاههاي مختلف تهران نظير دانشگاه : الزهراء ، هنر ، سوره ، فرهنگسراي تهران و نيز دانشگاه هنر تبريز مشغول به تدريس عملي طراحي قالي مي باشد. وي در سال تحصيلي 78-77 به عنوان استاد برگزيده و نيز استاد ممتاز گروه صنايع دستي دانشگاه سوره انتخاب و حايز دريافت لوح تقدير گرديد.استاد پاكدست در زمينه طراحي قالي داراي سبك بخصوصي بوده كه طراحيهاي او را از ديگران متمايز مي سازد. وي در مقام كارشناسي ارشد شركت سهامي فرش ايران و استاد دانشگاه و عضو هيئت علمي دانشگاه الزهراء ، همواره مورد توجه بوده و نظرياتش در مجامع علمي و هنري مورد لحاظ قرار مي گيرد. چنانكه دكتر محمد مهدي هراتي از اساتيد هنر دانشگاه سوره تهران درباره وي مي گويد : « استاد پاكدست از نوادر روزگار ماست و جانشيني براي او وجود ندارد »
علاوه بر اينها وي عضو هيئت امناء و نماينده انجمن هنرمندان طراح فرش است. از استاد پاكدست آثار بسيار بديعي در عرصه طراحي فرش به يادگار مانده است كه از معروفترين آنها كه مورد توجه و نظر اهل فن و كارشناسان فرش دستباف قرار گرفته مي توان به طراحي فرشهاي : مجلس شوراي ملي سابق ، فرشهاي سفارشي وزارت امور خارجه جهت سفارتخانه هاي ايران ، فرشهاي آستان قدس رضوي ، فرشهاي سفارشي كشور عربستان سعودي ، بازسازي طرح فرش شيخ صفي و نيز طراحي فرش 5 هزار متري پادشاه عمان ( سلطان قابوس ) كه در نوع خود بينظير هستند و ... اشاره كرد. استاد پاكدست در امر بافت و نيز رنگرزي قالي صاحب نظر و استاد بوده و در زمينه تدوين كتاب نيز ، صاحب رساله ارزشمند « شيوه طراحي فرش» كه در سال 1379 توسط انتشارات يساولي منتشر شده است مي باشد كه آن كتاب نيز در نوع خود منحصر بفرد است. علاوه بر اين مصاحبه هاي بسياري از وي در مجلات و نشريات مختلف تخصصي نظير : نشريه قالي و گليم ، مجله فرش و ... چاپ و منتشر شده است كه به سبب بحثهاي كارشناسانه قابل انديشه و تامل است.
هنرمندان قاليباف ( تابلو باف )
شهرت و آوازه هر شهر و دياري ، وامدار هنرمندان باذوق و انديشمندان صاحب خرد آن است اگر امروز، فرش سردرود ، نام آشناي هنردوستان سراسر گيتي است.اگر تابلوهاي فرش اين شهر ، زينت بخش قصرها و موزه ها است ، اگر نام اين شهر كوچك در محدوده جغرافيايي ، شناخته شده در بين اهل هنر است و اگر ... ، به سبب وجود هنرمندان قاليباف آن است. شهرت و اعتبار فرش سردرود ، امروزه مديون و وامدار ، زحمات و آفرينشهاي هنرمندان بي ادعا ولي صاحب هنر آن است. هنرمنداني كه جهان هنر را با آثار سحرآميز و جادويي خويش به تسخير در آورده اند. اگر امروز جهان اصفهان را با قلمزني و آثار باستاني آن مي شناسد. اگر شيراز با اشعار «سعدي» و «حافظ» و « تخت جمشيد » ، نام آشناي جهانيان است. سردرود نيز ، با تابلوهاي فرش و هنرمندان آن شهرت يافته و بلند آوازه گشته است. چنانكه در صفحات قبلي گذشت ، هنرمندان قاليباف سردرود ، آفريدگاران زميني بوده و خداوندگاران هنر فرش اند. در سردرود حدود 4000 دار قالي فعال بوده و نزديك 7000 نفر به امر قاليبافي مشغول مي باشند كه از آن جمله مي توان علاوه بر هنرمندان ، صاحب نام قديمي به هنرمندان زير اشاره كرد . پورحسين ( گلباز ) ، سردرودي، سلطاني ، قابلنژاد ، اصل عاقلي , محمودیه ، سيديان ، صحتي ،اصل شعرباف، اسحقي ،انصاری,پور اکبری, مجيدي ، محمد جعفري ، ميراب مرتضوي ، فتحعلي پور ، كريم نژاد ، زعفرانچی , اسد پور, ناصري زاد ، رنجپور, پورمهدی, جلالي ، پيوندي ، فخری,مردانی,مسپوش,نجاري ، ياقوتي ، فتح ا... زاده ، ميرزاپور و ...
فرش سردرود از نگاه آمار
در خصوص تعداد بافندگان و هنرمندان و نيز افراد شاغل مرتبط فرش سردرود ، آمار دقيقي تاكنون ارائه نشده است ولي آنچه طبق برخي برآورده ها بدست آمده ، در اين شهر حدود 7000 نفر به اين حرفه مشغول بوده و نزديك به 4000 دار قالي فعال مي باشد ، در همين رابطه بيش از صدها نفر نيز در مشاغل مرتبط نظير : تجارت فرش ، رنگرزي ، فروشندگي مصالح ، طراحي نقشه قالي ، توليد ابزار آلات و ... مشغول به فعاليت بوده و از طريق آن امرار معاش مي كنند. عمده درآمد اهالي اين شهر نيز از طريق قالي بافي صورت گرفته و اشتغال به فرش بعنوان مهمترين و اصلي ترين حرفه مردم سردرود به حساب مي آيد.
بيشترين حجم توليد فرش سردرود را امروزه تابلوهاي هنري - كه اغلب از روي پوستر و عكسهاي شخصي بافته مي شوند - تشكيل مي دهند. از نقطه نظر ميزان تحصيلات هر چند درصد باسوادي قاليبافان چندان قابل ملاحظه نيست ولي در سالهاي اخير ، بسياري از تحصيلكردگان و صاحبان تحصيلات دانشگاهي نيز وارد عرصه فرش سردرود شده و در اين زمينه فعاليت مي كنند.
از نقش زنان نيز در اين عرصه نبايد گذشت ، هر چند تعداد كمتري از زنان سردرودي در اين حرفه فعاليت دارند ولي حضور غيرمستقيم آنها در اين رابطه قابل ملاحظه است.
بزرگترين فرش بافته شده سردرود
چنانكه گفته شد بيشترين حجم توليد فرشهاي اين شهر را تابلوهاي هنري - كه غالباً در ابعاد كوچكتري قرار دارند - تشكيل مي دهد و كمتر فرشهايي با ابعاد بزرگتر مورد توجه قرار مي گيرد - طبق تحقيقات نگارنده - بزرگترين فرش بافت سردرود ، توسط حاج باقر آدمي و پسران در سال 1363 و به ابعاد 10 × 10 متر با رجشمار 60 و به صورت چله و گل ابريشم بافته شده كه وزن آن 300 كيلو و به صورت گليم برجسته و با بيش از 80 رنگ با رنگ اصلي زمينه سبز روشن بوده است. نقشه آن نيز توسط استاد « بنام تبريزي » طراحي شده و به همين نام نيز عرضه بازار فرش گرديده است.
نویسنده مطلب: دوست عزیزو گرامی نویسنده محترم اقای مقصود سامع سردرودی
